Blog

„Powstaniec 1863”

Dowiedz się jak zamówić seans

Duchy przeszłości

Grupy Wiekowe

Zagadnienia edukacyjne

„Powstaniec 1863” opowiada historię udziału Stanisława Brzóski, duchownego i kapelana, w powstaniu styczniowym. Proces produkcji filmu zbiega się ze 160. rocznicą tego najdłuższego zrywu niepodległościowego w historii Polski. Daje więc niepowtarzalną okazję do przypomnienia historii z lat 1863-1864, omówienia przyczyn i skutków prowadzonej walki. Pomimo klęski powstania, film nadaje temu wydarzeniu sprawczości historycznej i podkreśla jego wkład w budowanie „polskiego ducha”.

Zobacz zwiastun filmu „Powstaniec 1863”:

O czym jest film „Powstaniec 1863”?

Film „Powstaniec 1863” wprowadza nas w środek akcji narodowowyzwoleńczej, portretuje specyfikę wojny partyzanckiej, podkreśla odwagę i determinację oddziałów powstańczych w walce o odzyskanie niezależności kraju. Oddziałów amatorskich, pozbawionych zewnętrznych sojuszników i pomocy zachodnich mocarstw, samodzielnie przeciwstawiających się represjom i uciskowi rosyjskiego zaborcy. Splot okoliczności sprawia, że na czele partyzantów staje ksiądz Stanisław Brzóska (w tej roli Sebastian Fabijański). Ramą opowieści o powstaniu są wspomnienia jednego z konspiratorów, nastoletniego podczas styczniowego zrywu, porucznika Antoniego Lemańczyka (Daniel Olbrychski), który przywołuje postaci duchownego i ostatnich powstańców tuż przed Bitwą Warszawską, ponad 50 lat później.

Ostatni będą pierwszymi

„Powstaniec 1863” wpisuje się w historiozoficzny optymizm romantyków i zaczerpnięte z literatury popowstaniowej zaufanie do historii. Film wskrzesza myśl powstańczą i przypomina heroiczne narracje, które przekonują, że to, co przegrane, staje się czasem zwycięskie. W tym celu, podobnie jak archetypowe dla przywołanych wcześniej tendencji teksty – „Dziady” Mickiewicza czy opowiadanie Elizy Orzeszkowej „Gloria victis”, posługuje się symboliką religijną. Nieskory do walki, niewinny ksiądz Brzóska, pomimo przeczucia klęski, nie traci powstańczego ducha, jego postać przedstawiona w filmie stara się odbudować wiarę w ostateczną sprawiedliwość świata. Martyrologiczna wymowa filmu przekonuje, że pełna poświęcenia postawa przodków, ich działania i ofiara złożyły się na ostateczne odzyskanie niepodległości 50 lat później.

Czy słusznie? Warto zastanowić się nad tym z uczniami, skonfrontować ich zdanie z przesłaniem filmu i porozmawiać o tym, czego ich uczy historia powstań narodowych i jak oceniać je z dzisiejszej perspektywy.

Kadr z filmu „Powstaniec 1863”, reż. Tadeusz Syka, Polska 2023, dystrybucja: Kino Świat

„Gloria victis”

Z tradycją romantyczną i biblijną łączy film również motyw ofiary. Film uwypukla rolę religii w kształtowaniu świadomości narodowej Polaków i kreśli paralelę pomiędzy religią, wiarą w dziejowy sens a powstańczą walką o wyzwolenie narodu. Mamy w nim do czynienia ze zderzeniem dwóch postaw – gotowego do przelania krwi patriotyzmu i chcącego pokoju katolicyzmu. Na ekranie widzimy zmagania postaci rozdartej między pacyfizmem a imperatywem wolności. W toku akcji postać księdza Brzóski staje się figurą łączącą te dwie postawy, dającą moralne usprawiedliwienie dla historii. Ostateczne pojednanie romantycznej walki i religijnej powściągliwości spełnia się w słowie OFIARA. Przewodnik ostatniego oddziału partyzanckiego, zwany „Duchem Podlasia” – ksiądz Brzóska skutecznie gra na nosie Rosji, znajdując sposoby na zmylenie wrogów oraz werbując sojuszników w swojej cichej walce. Schwytany przez zaborcę płaci najwyższą cenę za swoje patriotyczne zaangażowanie. Jego postać rośnie do rangi męczennika za wiarę w wolną Polskę i między innymi to czyni go tytułowym Powstańcem.

Kadr z filmu „Powstaniec 1863”, reż. Tadeusz Syka, Polska 2023, dystrybucja: Kino Świat

Heroizm raz jeszcze

Film Tadeusza Syki, choć niepozbawiony realizmu, opowiada historię i utrwala bohaterski mit. Mit o wielkiej mocy, który już bardzo dobrze znamy. Podobne narracje militarne i heroiczne są dobrze utrwalone w polskiej tradycji.  „Powstaniec 1863” heroizuje wojnę i wynosi jej bohaterów na piedestał. W duchu sienkiewiczowskim ożywia nastroje patriotyczne i buduje postawy pełne dumy z przeszłości. Skupia się na jednym z epizodów powstania i nieoczywistej postaci wciągniętej do walki narodowowyzwoleńczej, która wpływa na jego uczestników i przebieg walk. Postępowanie księdza Brzóski może przekonywać o sile manifestu, wartości walki o wolność i buntu. Film zabiera więc głos również we współczesnych dyskusjach na temat patriotyzmu, stawania do walki w czasie wojny, aktywizmie, poświęceniu i postawie obywatelskiej.

Walory edukacyjne filmu „Powstaniec 1863”:

  • Powstanie styczniowe – omówienie wydarzeń z 1863 roku. Film będzie dobrym punktem wyjścia do rozwinięcia kontekstu historycznego połowy XIX wieku, omówienia rozbiorów, życia pod okupacją i zrywu styczniowego. Seans pobudzi wyobraźnie uczniów, zobrazuje im wydarzenie, które znają z kart podręcznika. Na lekcji historii można zestawić obrazy filmowe z tekstami źródłowymi dotyczącymi powstania.
  • Wojna partyzancka – jak wyglądała? Centralnym wątkiem filmu jest partyzancka walka przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Realizm filmu pozwala poznać trudy walki powstańczej i życie prześladowanego uciekiniera.
  • Stanisław Brzóska kim był, jaką rolę w powstaniu pełnił? Seans przybliży uczniom postać polskiego duchownego, który stał się dowódcą oddziałów partyzanckich na Podlasiu. Film przedstawia postać księdza jako budziciela świadomości narodowej, jedną z ważnych figur powstania, osobę nierezygnującą z wiary i własnych ideałów, choćby trzeba było je słono opłacić.
  • Rola wiary i religii w kształtowaniu postaw patriotycznych. Seans przybliży uczniom atmosferę manifestacji religijno-patriotycznych poprzedzających powstanie (które znajdują swoje odzwierciedlenie również w narracji Rzeckiego z „Lalki” Bolesława Prusa).
  • „Powstaniec 1863” a mity narodowe. Mit o bohaterach narodowych, uczestnikach powstania, zapoczątkowany przez opowiadania z epoki (m.in. „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej), znajduje swoją kontynuację w filmie. Podczas analizy porównawczej, warto zastanowić się, w jaki sposób pisarka i reżyser uwznioślają bohatera.
  • Historiozoficzna rola powstania. Film stara się odsłonić widzom sens dziejów, ukazuje wizję świata, w którym każde wydarzenie historyczne ma znaczenie i swoje miejsce w dziejach, a więc należy zaufać historii i zaakceptować doświadczane klęski. Warto porozmawiać z uczniami o źródłach myśli historiozoficznej oraz zapytać, na ile bliskie jest im takie interpretowanie przeszłości.
Kadr z filmu „Powstaniec 1863”, reż. Tadeusz Syka, Polska 2023, dystrybucja: Kino Świat
  • Pamięć o powstańcach styczniowych w literaturze polskiej. Film jest świetnym kontekstem do omawianych na lekcjach lektur pisarzy przełomu XIX i XX wieku – chociażby pozbawionymi złudzeń rozliczeniami Bolesława Prusa (uczestnika powstania) czy sugerowanymi obrazami męczeństwa powstańców w tekstach Elizy Orzeszkowej. „Gloria victis”, „Nad Niemnem”, „Lalka”, „Rozdziobią nas kruki i wrony” to jedne z wielu pozycji literackich podejmujących temat powstania styczniowego. Analizy wymienionych tekstów warto połączyć z seansem filmu.
  • Lekcję poprzedzającą lub podsumowującą seans można poświęcić analizie wiersza Marii Konopnickiej „Na grobie rycerza”, którego muzyczna interpretacja (w wykonaniu Sanah) znalazła się na ścieżce dźwiękowej filmu.
  • Historia i mit. Na tragizm powstańców niewątpliwie złożyły się romantyczny patriotyzm i fatalistyczne przekonanie, że przyszłość wymaga krwawych ofiar. Seans skłoni do refleksji nad narodowym mitem ofiary i krytycznego spojrzenia na zrywy wyzwoleńcze rozpoczynane bez podjęcia rachunku szans.
  • Teraźniejszość i mit. Jak narracje o historii mogą wpływać na teraźniejszość i kształtować tożsamość, „ducha narodowego”?
  • Postawa heroiczna. Co czyni kogoś bohaterem? Jak współcześnie rozumiemy to słowo?
  • Pomniki, nazwy ulic, filmy. Tradycyjne i nowoczesne sposoby upamiętniania bohaterskich czynów. Warto omówić z uczniami po seansie różnorodnesposoby upamiętniania heroicznych wydarzeń i bohaterów narodowych.
  • Wizerunek Rosjanina w literaturze i kulturze polskiej. W „Powstańcu” Rosjanie to spluwający na flagę, okrutni barbarzyńcy. Polskim „orędownikom wolności” zostają przeciwstawieni bezwzględni zaborcy. Wizja ta również koresponduje z romantyczną tradycją literacką. Warto skonfrontować ją z innymi obrazami i zastanowić się nad mechanizmem budowania stereotypów. 

„Powstaniec 1863” już od 12 stycznia tylko w kinach.

Jagoda Roszak

Dowiedz się jak zamówić seans

Najnowsze materiały edukacyjne

Zobacz wszystkie scenariusze!

„Był sobie kot”

Materiały edukacyjne do filmu „Był sobie kot” (reż. C. Jenkins, Wielka Brytania/Kanada 2024, 88 min., dystrybucja: Monolith Films)

„Jurek Maskonurek. Misja Puffinów”

Materiały edukacyjne do filmu „Jurek Maskonurek. Misja Puffinów” (reż. Nestor F. Dennis, Hiszpania, Włochy 2024, dystrybucja: Mówi Serwis)

„Niepewność. Zakochany Mickiewicz”

Materiały edukacyjne do filmu „Niepewność. Zakochany Mickiewicz” (reż. Waldemar Szarek, Polska 2024, dystrybucja: TVP)

„Leonardo. Odkrywca”

Materiały edukacyjne do filmu „Leonardo. Odkrywca” (reż. J. Capobianco, P. L. Granjon, Francja 2023, czas trwania: 100 min., dystrybucja w Polsce: Best Film)

„Jedno życie”

Materiały edukacyjne do filmu „Jedno życie” (reż. James Hawes, Wielka Brytania 2023, 110 min., dystrybucja: Monolith Films).

Strażniczka smoków

Materiały do filmu „Strażniczka smoków” (reż. Jianping Li, Salvador Simo, Hiszpania, Chiny 2024, 99 minut)

Kicia Kocia w przedszkolu

Materiały edukacyjne do filmu „Kicia Kocia w przedszkolu” (reż. M. Stróżycka, A. Błaszczyk, K. Majsner, Polska 2023, 42 min., dystrybucja: Stowarzyszenie Nowe Horyzonty)

Przysięga Ireny

Materiały do filmu „Przysięga Ireny” (reż. Louise Archambault, Kanada, Polska 2023, 120 minut)

Kobieta z…

Materiały edukacyjne do filmu „Kobieta z...” (reż. Małgorzata Szumowska, Michał Englert, prod. Polska 2023, 132 min., dystrybucja: Next Film)