Proces

Józef K. (Anthony Perkins) budzi się pewnego ranka i dowiaduje, że został aresztowany. Nie wie, co zrobił. Nie zna stawianych mu zarzutów. Nikt nie potrafi wyjaśnić mu zasad postępowania ani powiedzieć, kiedy właściwie odbędzie się jego proces. Od tej chwili próbuje odnaleźć się w rzeczywistości, w której każda odpowiedź prowadzi do kolejnych pytań, a poszukiwanie wyjścia z matni coraz głębiej wciąga go w labirynt absurdalnych procedur.

Zobacz zwiastun:

Welles znakomicie przekłada kafkowski koszmar na język kina. Ogromne, niemal puste wnętrza przytłaczają bohatera, niekończące się korytarze prowadzą donikąd, a ciasne pokoje wypełniają tłumy ludzi. Reżyser wykorzystuje szerokokątne obiektywy, głębię ostrości i nietypowe kąty ustawienia kamery, by zaburzyć proporcje filmowej przestrzeni. Raz obserwuje Józefa K. w planach totalnych, niemal gubiąc jego sylwetkę w monumentalnej architekturze, innym razem zamyka go w ciasnych zbliżeniach i klaustrofobicznych kompozycjach kadru. Kontrastowe, czarno-białe zdjęcia i ekspresjonistyczna gra światłocienia potęgują wrażenie niepokoju. Przestrzeń staje się narzędziem opowiadania o osaczeniu bohatera. Świat stopniowo traci znajome proporcje i zaczyna przypominać zły sen.

I między innymi właśnie dlatego „Proces” może być dla uczniów czymś znacznie ciekawszym niż filmowym suplementem do szkolnej lektury. Welles nie tyle objaśnia kafkowski świat, ile pozwala zanurzyć się w jego osobliwej logice – by widz mógł wraz z bohaterem doświadczyć dezorientacji i narastającego poczucia osaczenia. Seans otwiera więc drogę zarówno do rozmowy o twórczości Kafki i kondycji jednostki we współczesnym świecie, jak i do refleksji nad samą sztuką adaptacji – nad tym, jak obraz, dźwięk i filmowa przestrzeń pozwalają na nowo odczytać literacki pierwowzór.

Walory edukacyjne filmu:

• Kafka w języku kina. „Proces” pozwala przyjrzeć się najważniejszym motywom twórczości Franza Kafki: absurdowi, wyobcowaniu czy bezsilności jednostki wobec niezrozumiałego systemu. Welles nadaje im konkretny, wizualny kształt – poczucie zagubienia Józefa K. zapisuje w labiryntowej przestrzeni, dysproporcjach między człowiekiem a monumentalną architekturą czy budowaniu poczucia osaczenia. Dzięki temu abstrakcyjne pojęcia znane z lekcji języka polskiego stają się dla uczniów czymś, czego mogą doświadczyć poprzez obraz.

• Jednostka wobec systemu. Józef K. zostaje uwikłany w mechanizm, którego zasad nie zna i na którego działanie nie ma wpływu. Im usilniej próbuje zrozumieć swoją sytuację, tym głębiej zanurza się w świecie procedur, zależności i niejasnych hierarchii. Jego historia może stać się punktem wyjścia do rozmowy o relacji między człowiekiem a instytucjami, granicach indywidualnej wolności i sposobach zachowania autonomii w świecie regulowanym przez normy, procedury i społeczne oczekiwania. To także okazja, by zastanowić się, dlaczego ponad sto lat po powstaniu powieści doświadczenie opisane przez Kafkę wciąż pozostaje zaskakująco czytelne.

• Absurd jako sposób opowiadania o świecie. W rzeczywistości Józefa K. nic nie działa tak, jak powinno. Bohater zostaje aresztowany, ale może chodzić do pracy; ma się bronić, choć nie zna zarzutów; szuka odpowiedzi u ludzi, którzy sami stanowią część niezrozumiałego systemu. Logika codzienności zostaje zachwiana, ale bohaterowie traktują absurdalne sytuacje jak coś zupełnie zwyczajnego. Warto zastanowić się wspólnie z uczniami, dlaczego właśnie absurd stał się dla wielu twórców XX wieku tak ważnym narzędziem opisywania rzeczywistości.

• Koszmar na jawie. Monumentalne wnętrza, zaburzone proporcje, ekspresyjne operowanie światłocieniem i sytuacje wymykające się logice sprawiają, że świat przedstawiony przypomina senny koszmar. Film stanowi dzięki temu niebanalny punkt wyjścia do przyjrzenia się konwencji oniryzmu – a także zastanowienia się, za pomocą jakich środków literatura i kino mogą odtwarzać logikę snu.

• Adaptacja jako interpretacja. Welles za pomocą obrazu, dźwięku, montażu i organizacji przestrzeni tworzy własną interpretację „Procesu”. Zestawienie filmu z literackim pierwowzorem pozwoli uczniom zastanowić się nad tym, czym właściwie jest adaptacja: gdzie kończy się wierność wobec tekstu, a zaczyna autorska interpretacja? Seans zachęca dzięki temu, by spojrzeć na adaptację jak na samodzielny tekst kultury.

• Jak obraz buduje znaczenie? Kadrowanie, perspektywa, głębia ostrości, światłocień i scenografia konsekwentnie wpływają na sposób, w jaki odbieramy sytuację Józefa K. Analiza wybranych scen pozwoli uczniom zobaczyć, że ustawienie kamery czy proporcje postaci w kadrze mogą określać relacje władzy, potęgować poczucie zagrożenia albo podkreślać bezsilność bohatera. To okazja do rozwijania świadomego odbioru języka filmu i dostrzegania znaczeń, które kino przekazuje bez nazywania ich wprost.

Na seans filmu „Proces” zapraszamy do kin.

Paulina Kulesza