Blog

Powtórka do matury z FILMEM W SZKOLE: Filmowe wymiary pamięci o Zagładzie

Dowiedz się jak zamówić seans

Grupy Wiekowe

Zagadnienia edukacyjne

Istnieje niewiele epizodów historii, które za sprawą doniosłości lub swojego piętna posiadałaby moc przebudowania niemal wszystkich przejawów duchowego życia człowieka: od filozofii i religii poczynając, a na sztuce i literaturze kończąc. Taki moment – czas „przed” i „po” – stał się w XX wieku udziałem Holocaustu: niemieckiego ludobójstwa dokonanego w czasie II wojny światowej na ponad 6 milionach europejskich Żydach.

Istnieje niewiele epizodów historii, które za sprawą doniosłości lub swojego piętna posiadałaby moc przebudowania niemal wszystkich przejawów duchowego życia człowieka: od filozofii i religii poczynając, a na sztuce i literaturze kończąc. Taki moment – czas „przed” i „po” – stał się w XX wieku udziałem Holocaustu: niemieckiego ludobójstwa dokonanego w czasie II wojny światowej na ponad 6 milionach europejskich Żydach. W niniejszym zestawieniu, poświęconym przygotowaniom do matury z historii, proponuję refleksję nad trzema przejawami filmowej pamięci o Zagładzie: upamiętnianiu ofiar, honorowaniu bohaterskich postaw oraz rozliczeń z popełnionymi w tym czasie zbrodniami.

Upamiętnienie ofiar

„Zapomnieć znaczy zabić ich jeszcze raz” – twierdzi Edward Mosberg, więzień kilku obozów koncentracyjnych. Przemawiając w kwietniu 2018 roku na Marszu Żywych wielokrotnie odwoływał się do przykładu „Listy Schindlera” jako tekstu kultury, który umożliwia ludziom na całym świecie poznanie prawdy o tragedii Zagłady. Ta właściwość dotyczy oczywiście nie tylko dzieła Spielberga, lecz specyfiki całego medium filmu. Kinematografia – powstała skądinąd w celu uwiecznienia na taśmie ulotnych chwil – stanowi cennego sojusznika pamięci o przeszłości. Zaświadcza o tym „Kto napisze naszą historię?” – fabularyzowany film dokumentalny, opowiadający o stworzeniu w 1940 roku z inicjatywy Emanuela Ringelbluma organizacji Oneg Szabat. Tajne stowarzyszenie, złożone z pisarzy, nauczycieli, naukowców oraz działaczy społecznych, obrało za cel zgromadzenie jak najwięcej świadectw z życia w warszawskim getcie. Chociaż sam założyciel zginął wraz ze swoją rodziną cztery lata później, tzw. Archiwum Ringelbluma przetrwało, niosąc bezcenną wiedzę o holocauście. Dla ucznia, piszącego maturę z historii, obraz Roberty Grossman to ważna lekcja o tym, co w akcie upamiętniania jest najważniejsze.

Kadr z filmu “Kto napisze naszą historię”, reż. Roberta Grossman, prod. Polska / USA 2019

Uhonorowanie bohaterów

Tak jak odznaczenie Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, nadawane z inicjatywy izraelskiego Jad Waszem (Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu) ma za zadanie uhonorować ludzi, którzy w czasie II wojny światowej z narażeniem własnego życia ratowali prześladowanych Żydów, tak również kinematografia stawia sobie za cel złożenie hołdu przynajmniej części z nich. Przykładowo, ostatnie lata przyniosły widzom „Azyl” Niki Caro – filmową biografię Jana i Antoniny Żabińskich, ukrywających w czasie okupacji (m.in. na terenie prowadzonego przez nich warszawskiego ogrodu zoologicznego) około trzystu uciekinierów z warszawskiego getta. Za sprawą dostępnych na stronie materiałów edukacyjnych przyszły maturzysta może lepiej poznać sylwetki tych niezwykłych postaci i odświeżyć faktografię na temat tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Kadr z filmu“Azyl”, reż. Niki Caro, prod. Czechy/ USA / Wielka Brytania 2017

Rozliczenie postaw

W zestawieniu filmowych dokumentów i biografii obecność „Demona” Marcina Wrony może wydać się nadużyciem, niemniej obraz ten wpisuje się w wachlarz tych tekstów kultury, które powinien znać każdy pasjonat historii. Reżyser, świadomie nawiązując do dwóch klasycznych pozycji polskiej kultury – „Dybuka” Michała Waszyńskiego (a wraz z nim dramatu Szymona An-skiego) oraz „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego – kreśli opowieść znacznie wykraczającą poza motyw zemsty zza grobu, tak bliski konwencji kina grozy. Wystarczy w końcu trochę wiedzy historycznej, aby rychło stwierdzić, że historia szczątków, odnalezionych przez przyszłych nowożeńców na terenie zajmowanej posesji, odnosi się w bezpośredni sposób do antysemickich zbrodni na Żydach, popełnionych w czasie okupacji również przez polskich obywateli. Chociaż Holocaust to niezbywalna niemiecka zbrodnia, film Wrony traktuje o szczególnym rodzaju powinności – pamiętaniu o przeszłości w całym jej zakresie, z dumą i wstydem każdego narodu. Czy to odpowiedni materiał do powtórki przed maturą? Uważam, że jak najbardziej. Ostatecznie to zadaniem historyków jest dostarczanie takiej wiedzy, która pozwala rozliczać się danej społeczności z traumą przeszłości nie tylko na polu nauki, ale również sztuki.

Marcin Pigulak

Dowiedz się jak zamówić seans

Najnowsze materiały edukacyjne

Zobacz wszystkie scenariusze!

„Był sobie kot”

Materiały edukacyjne do filmu „Był sobie kot” (reż. C. Jenkins, Wielka Brytania/Kanada 2024, 88 min., dystrybucja: Monolith Films)

„Jurek Maskonurek. Misja Puffinów”

Materiały edukacyjne do filmu „Jurek Maskonurek. Misja Puffinów” (reż. Nestor F. Dennis, Hiszpania, Włochy 2024, dystrybucja: Mówi Serwis)

„Niepewność. Zakochany Mickiewicz”

Materiały edukacyjne do filmu „Niepewność. Zakochany Mickiewicz” (reż. Waldemar Szarek, Polska 2024, dystrybucja: TVP)

„Leonardo. Odkrywca”

Materiały edukacyjne do filmu „Leonardo. Odkrywca” (reż. J. Capobianco, P. L. Granjon, Francja 2023, czas trwania: 100 min., dystrybucja w Polsce: Best Film)

„Jedno życie”

Materiały edukacyjne do filmu „Jedno życie” (reż. James Hawes, Wielka Brytania 2023, 110 min., dystrybucja: Monolith Films).

Strażniczka smoków

Materiały do filmu „Strażniczka smoków” (reż. Jianping Li, Salvador Simo, Hiszpania, Chiny 2024, 99 minut)

Kicia Kocia w przedszkolu

Materiały edukacyjne do filmu „Kicia Kocia w przedszkolu” (reż. M. Stróżycka, A. Błaszczyk, K. Majsner, Polska 2023, 42 min., dystrybucja: Stowarzyszenie Nowe Horyzonty)

Przysięga Ireny

Materiały do filmu „Przysięga Ireny” (reż. Louise Archambault, Kanada, Polska 2023, 120 minut)

Kobieta z…

Materiały edukacyjne do filmu „Kobieta z...” (reż. Małgorzata Szumowska, Michał Englert, prod. Polska 2023, 132 min., dystrybucja: Next Film)