Folwark zwierzęcy

Zobacz zwiastun filmu „Folwark zwierzęcy”:

Kim był George Orwell?

Orwell (właściwie: Eric Arthur Blair) urodził się w 1903 r. w Indiach, w rodzinie brytyjskiego urzędnika kolonialnego, ale już jako roczne dziecko przeniósł się z matką i siostrą do Anglii. Tu, dzięki stypendium królewskiemu, kształcił się w elitarnej szkole Eton. Nie czuł się jednak dobrze w świecie uprzywilejowanych rówieśników. Z czasem przylgnęła do niego etykieta „College Cynic” i przestał angażować się w naukę, co uniemożliwiło mu podjęcie studiów.

Za namową ojca, młody Eric wstąpił więc do Indyjskiej Policji Imperialnej w Birmie. „Była to uzbrojona policja, rodzaj żandarmerii (…) – pisze we wstępie do «Folwarku zwierzęcego». – Służba moja trwała pięć lat. Nie nadawałem się do niej i sprawiła, że znienawidziłem imperializm”.

Po powrocie do Europy przez kilka lat bez sukcesów próbował utrzymać się z pisania, które od dzieciństwa było jego pasją. Mieszkał wówczas w biednych dzielnicach Londynu i Paryża, co skłoniło go do krytycznego spojrzenia na nierówności społeczne.

Kolejne lata ugruntowały przekonania Orwella. W 1936 roku, przygotowując materiał do książki o sytuacji robotników i bezrobotnych w uprzemysłowionych regionach północnej Anglii, spędził kilka tygodni w Lancashire i Yorkshire. W tym samym roku wyjechał do Hiszpanii, gdzie walczył po stronie republikanów w wojnie domowej. Zetknięcie się z represjami stalinowskimi wobec innych ugrupowań lewicowych sprawiło, że jego stosunek do komunizmu stał się zdecydowanie krytyczny.

Ciężko ranny w Hiszpanii, wrócił do Anglii. Kiedy wybuchła II wojna światowa, z powodu złego stanu zdrowia nie został przyjęty do armii. Angażował się jednak w walkę na inne sposoby – jednym z nich była praca w rozgłośni BBC. W 1945 roku wydał „Folwark zwierzęcy”, a cztery lata później, kilka miesięcy przed śmiercią, także „Rok 1984”. Oba dzieła ugruntowały opinię o Orwellu jako o jednym z najwybitniejszych pisarzy demaskujących mechanizmy totalitaryzmu.

Pierwsi czytelnicy o „Folwarku…”

Publikacja „Folwarku…” spotkała się z zaskakującym oporem wydawców. Zanim książka trafiła do druku, odrzuciły ją aż cztery oficyny. Jeden z wydawców, który początkowo zgodził się na publikację, po konsultacji z urzędnikiem z Brytyjskiego Ministerstwa Informacji cofnął swoją decyzję, uznając, że antyradziecki wydźwięk tekstu może być w czasie wojny politycznie niewłaściwy.

„Folwark…” okazał się niewygodny po obu stronach żelaznej kurtyny. Brytyjczycy nie chcieli drażnić sowieckiego sojusznika, a komunistyczne władze Polski – dopuścić do krytyki systemu, któremu same podlegały. Choć jednak twórczość Orwella była przez lata objęta cenzurą, emigracyjne oficyny szybko dostrzegły wartość dzieła. Powieść w przekładzie Teresy Jeleńskiej ukazała się nakładem Światowego Związku Polaków z Zagranicy już dwa lata po brytyjskiej premierze.

Dzieje wydania „Folwarku…” wydają się istotne, bo pokazują, że jego pierwsi odbiorcy bez trudu odczytali polityczne aluzje Orwella. W klasycznym odczytaniu książki Stary Major uosabia najczęściej idee Marksa i Lenina, Snowball przypomina Trockiego, a Napoleon – Stalina. Powieść opowiada więc o konkretnej rewolucji, która w imię równości prowadzi do powstania nowej, uprzywilejowanej władzy. Równocześnie jednak dla czytelników „Folwarku…” jasne jest, że przesłanie tej historii daleko wykracza poza jeden kontekst polityczny.

Jak zauważa Bronisława Kulka: „(…) nie jest to już obecnie najistotniejsze, czy pisarz demaskował stalinizm, czy przedstawiał los człowieka w rządzonej przez białych kolonizatorów Birmie, czy też wyzyskiwał gorzkie doświadczenia i obserwacje związane z udziałem w rewolucji hiszpańskiej”. Uniwersalny charakter historii stwarza przestrzeń dla kolejnych odczytań dzieła Orwella. Jedno z nich proponuje Andy Serkis – brytyjski aktor i reżyser – który sięga po „Folwark…” z myślą o nowym pokoleniu widzów.

Filmowy dialog z Orwellem

Andy Serkis nie próbuje jedynie przenieść na ekran Orwellowskiej alegorii, ale podejmuje z nią twórczy dialog. Wprowadza do historii nowego bohatera – młodego prosiaka Farciarza, z perspektywy którego śledzimy wydarzenia na farmie. Bohater dopiero uczy się rozpoznawać dobro i zło i rozumieć konsekwencje swoich wyborów. Przypomina więc młodego widza – jest nowicjuszem w świecie, którego zasad jeszcze nie zna i w którym niełatwo odróżnić prawdę od manipulacji. Wraz z Farciarzem reżyser wprowadza do „Folwarku…” temat dojrzewania do samodzielnego myślenia, do krytycznej oceny zastanej rzeczywistości.

Ważnym akcentem w filmie jest też wątek relacji zwierząt z ludźmi i środowiskiem. Farma nie jest wyłącznie sceną politycznej walki – toczy się tu bardzo aktualna rozmowa o ludzkiej dominacji nad innymi istotami i odpowiedzialnością za świat, który dzielimy. Ta perspektywa, wyeksponowana w ekranizacji, pozostaje, co ciekawe, bliska intuicjom samego Orwella, który, pisząc o początkach pracy nad powieścią, zauważał: „Pomyślałem, że wystarczyłoby, żeby zwierzęta zdały sobie sprawę ze swojej siły, a nie mielibyśmy nad nimi żadnej władzy, oraz że ludzie wykorzystują zwierzęta w bardzo podobny sposób, jak bogacze wykorzystują robotników”.

Mówiąc o nowościach w ekranizacji, warto też zauważyć, że Andy Serkis osadza Orwellowską historię w świecie rozpoznawalnym dla współczesnego widza. W filmie pojawiają się odniesienia do mediów społecznościowych i szeroko pojętej technologii – smartfony, tablety, kamery, drony. Przywódca farmy nie tylko sprawuje władzę, ale także buduje własny wizerunek i markę, stając się kimś w rodzaju influencera. Reżyser przygląda się więc „Folwarkowi…” przez pryzmat doświadczeń człowieka XXI wieku, sprawdzając, które przestrogi Orwella powinniśmy potraktować szczególnie poważnie.

O czym porozmawiać po seansie?

Film warto zobaczyć szczególnie z uczniami klas 7-8 i szkół średnich. Będzie znakomitym punktem wyjścia nie tylko do rozmowy o historii Związku Radzieckiego i o mechanizmach sprawowania władzy, ale także o sprawach znacznie bliższych codziennym doświadczeniom młodych ludzi:

• Narodziny dyktatury – Jak dochodzi do tego, że wspólnota, która początkowo walczy o równość i wolność, stopniowo godzi się na coraz większą władzę przywódcy? Warto prześledzić kolejne etapy tej przemiany: od przejęcia kontroli nad wspólnymi decyzjami, przez ograniczanie swobody wypowiedzi, aż po ustanowienie zasad służących przede wszystkim rządzącym.
• Różne oblicza władzy – Władza nie istnieje wyłącznie w świecie polityki. Warto przyjrzeć się temu, kto może wpływać na decyzje innych – w klasie, grupie rówieśniczej, rodzinie czy w internecie – z czego taki wpływ wynika i jakie ma konsekwencje.
• Propaganda i  dezinformacja – Na farmie zmieniają się zasady, a sam sposób opowiadania o rzeczywistości zostaje stopniowo podporządkowany interesom rządzących. To dobry punkt wyjścia do rozmowy o tym, jak manipulacja informacją (np. przekazywanie niepełnych danych czy jednostronne przedstawianie wydarzeń) wpływa na nasze opinie, decyzje i sposób, w jaki oceniamy innych.
• Samodzielne i krytyczne myślenie – Jak rozpoznawać manipulację? Jak weryfikować informacje w świecie, w którym każdego dnia docierają do nas dziesiątki sprzecznych komunikatów i opinii? „Folwark…” przypomina, jak ważne jest zadawanie pytań i odróżnianie faktów od interpretacji.
• Moralność i konsekwencje wyborów – Nasze decyzje rzadko dotyczą wyłącznie nas samych – często wpływają także na życie innych. Perspektywa Farciarza może stać się punktem wyjścia do rozmowy o odpowiedzialności za własne wybory.
• Znaczenie kontroli społecznej – Film pokazuje, co dzieje się ze wspólnotą, gdy jej członkowie przestają reagować na niesprawiedliwość i rezygnują z własnej sprawczości. Bierność, która bywa sposobem na uniknięcie konfliktu lub odpowiedzialności, również może mieć konsekwencje.
• Relacja człowieka ze zwierzętami i naturą – „Folwark…” prowokuje pytania o odpowiedzialność człowieka wobec środowiska. Gdzie przebiega granica między korzystaniem z natury a jej wykorzystywaniem?

Opowieść Orwella wciąż pozostaje aktualna, choć współczesny świat wygląda zupełnie inaczej niż ten, w którym powstawał „Folwark zwierzęcy”. To właśnie dlatego warto wracać do tej historii. Przez jej pryzmat przyglądać się współczesności i zadawać pytania o mechanizmy rządzące światem.

Na film „Folwark zwierzęcy” zapraszamy do kin od 18 września!

Agata Szulc-Woźniak

Źródła:

B. Kulka, Między Scyllą a Charybdą – George’a Orwella „Folwark zwierzęcy”, „Prace Naukowe. Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Częstochowie. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury” 1995, z. 5.

G. Orwell, Fragmenty Przedmowy do ukraińskiego wydania „Folwarku zwierzęcego”, przeł. A. Husarska, w: Folwark zwierzęcy. Program spektaklu, red. P. Mitzner, Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi, Łódź 1990.

M. Wyderka, Równi i równiejsi – 80 lat temu ukazał się „Folwark zwierzęcy”, „Dzieje.pl. Portal historyczny” 2025, [https://dzieje.pl/wiadomosci/rowni-i-rowniejsi-80-lat-temu-ukazal-sie-folwark-zwierzecy], dostęp: 30.08.2026.