Dzień Walki z Depresją

Kryzys zdrowia psychicznego coraz częściej dotyczy również dzieci i młodzieży. Alarmujące dane pokazują wzrost liczby młodych osób doświadczających lęku, depresji czy myśli samobójczych. W obliczu tych wyzwań szczególnego znaczenia nabierają programy wspierające zdrowie psychiczne uczniów – np. inicjatywy MŁODYCH GŁÓW czy Wspierającej Szkoły. Niektóre projekty edukacyjne, w tym MŁODE GŁOWY w Multikinie, łączą psychoedukację z filmem – wyjątkowym medium, które może stanowić swoiste laboratorium doświadczeń.

Film pozwala bezpiecznie, z dystansem przyjrzeć się trudnym emocjom. Tworzy przestrzeń do testowania reakcji, nazywania uczuć, zachowań i postaw, a także konfrontowania się z trudnymi tematami w komfortowych warunkach. Dzięki temu pomaga oswoić lęk i lepiej zrozumieć zarówno doświadczenia innych, jak i własne.

Wybierając filmy o depresji i kryzysach psychicznych, warto czynić to świadomie – dobierając obraz do możliwości klasy i biorąc pod uwagę jej sytuację oraz wrażliwość uczniów. Poniżej znajdą Państwo wybór propozycji filmowych dla klas 7-8 i szkół średnich.

„Melancholia” (2011)

Przepiękny, malarski obraz Larsa von Triera to przypomnienie o historycznych i kulturowych związkach depresji z melancholią. W klasycznych ujęciach (np. Antoniego Kępińskiego) oba te stany przenikają się, a łączy je emocjonalne odrętwienie oraz poczucie pustki. Melancholia ma jednak również inne oblicze.

Już w antyku opisywano jej szczególny związek z poznaniem (Arystoteles), a renesans przyniósł rozwój idei temperamentu melancholicznego, przypisywanego jednostkom wybitnie wrażliwym i uduchowionym. Patronujący im Saturn –  najpotężniejsza z planet – miał dotykać swoje „dzieci” boskim szałem, czyniąc je zdolnymi do wielkich dzieł i kontemplacji. Ta szczególna wiedza nie mogła jednak istnieć bez kosztu. Poznanie splatało się ze smutkiem, ciężarem wynikającym z nabywanej świadomości.

Film von Triera nie celebruje renesansowego mitu bezkrytycznie. Przenosi go we współczesne realia i konfrontuje z doświadczeniem cierpienia. Bohaterka „Melancholii”, Justine, zdaje się posłuszna tajemniczej sile przymuszającej ją do autodestrukcji. Kobieta stopniowo odrzuca wszystko, co dotąd tworzyło jej świat – miłość, obietnicę stabilnej przyszłości, poczucie bezpieczeństwa. Ogołocona z ról i oczekiwań, wydaje się pogrążać w nieuleczalnej apatii. Paradoksalnie jednak – w obliczu zbliżającej się katastrofy – to właśnie ona potrafi zachować spokój. Dzieje się tak nie dlatego, że melancholia daje bohaterce siłę, ale dlatego, że wyjątkowa wrażliwość pozwala jej wcześniej od innych rozpoznać kruchość istnienia. Melancholijne poczucie braku wyprzedza przecież rzeczywisty brak. To, jak pisał Fernando Pessoa, „nic, które boli”.

Film metaforyzuje doświadczenia depresji i melancholii, i może być ciekawą propozycją szczególnie dla klas z rozszerzonym programem języka polskiego, ze względu na bogatą symbolikę i szereg nawiązań kulturowych – malarskich, literackich i muzycznych.

„Comedy Queen” (2022)

Wzruszający i zabawny, pełen ciepła, ale i bólu film „Comedy Queen” pokazuje, jak ważne jest odkrywanie własnej pasji – także wtedy, a może zwłaszcza wtedy, gdy mierzymy się z doświadczeniem straty. Sasha, dzięki pasji do stand-upu, próbuje poradzić sobie z bólem po samobójczej śmierci matki. Jej droga do realizowania marzeń staje się również sposobem stopniowego (samo)uzdrawiania.

Sasha próbuje odnaleźć język dla emocji, których nie potrafi jeszcze nazwać ani uporządkować. Zamiast rozmowy wybiera działanie, zamiast wspominania przeszłości – próbę emocjonalnego odcięcia się od bólu. Różnorodne strategie radzenia sobie ze śmiercią matki ukazują skalę traumy, której doświadczyła dziewczynka. Ból nie zawsze objawia się przecież w sposób oczywisty. Śmiech może sąsiadować z rozpaczą, a potrzeba bycia widzianym – z pragnieniem ukrycia się przed najbliższymi.

Poznając historię Sashy, można prześledzić też proces żałoby, który nie zawsze przebiega zgodnie z uporządkowanym schematem (według Elisabeth Kübler-Ross to kolejno: zaprzeczanie, gniew, negocjacje, smutek i pogodzenie). „Comedy Queen” ukazuje, że dynamika żałoby jest trudna i nieprzewidywalna, a stratę każdy przeżywa w nieco inny sposób.

Film Sanny Lenken, choć dotyka bardzo trudnych tematów, nie zawiera drastycznych scen i i zachowuje delikatny, empatyczny ton. Z tego powodu warto polecić go nastolatkom już od 7 klasy szkoły podstawowej.

„Posłuchaj, co chcę Ci powiedzieć” (2024)

W intymnym, pełnym czułości dokumencie Małgorzaty Imielskiej poznajemy historię dziewiętnastoletniej Gosi, która wchodzi w dorosłość z balastem choroby psychicznej. Schizofrenia i towarzyszące jej lęki i stany depresyjne nie zatrzymują dziewczyny przed realizacją marzeń. Przeciwnie, mobilizują bohaterkę do walki o przyszłość. Gosia podchodzi do matury, rozpoczyna studia i decyduje się na samodzielne mieszkanie. Jej kolejne decyzje wymagają niemal heroicznej pracy nad sobą i odwagi w stawianiu czoła natrętnym myślom, które nieustannie obniżają jej kruchą samoocenę.

Film uświadamia, jak wygląda codzienność osób zmagających się z chorobami psychicznymi (oraz ich bliskich), detabuizuje ich doświadczenia i uzmysławia widzom ogromny wysiłek, jaki kryje się za pozornie „zwyczajnym” funkcjonowaniem. Ukazanie świata z perspektywy osób mierzących się ze schizofrenią pomaga przełamywać krzywdzące stereotypy. Uświadamia także, jak wielką siłę mają wiara i nadzieja oraz pomaga dostrzec wartość życia – życia, które pozostaje wielkim darem także wtedy, kiedy jest trudne.

Dokument to bardzo interesująca propozycja dla uczniów szkół średnich – prawdziwa lekcja empatii i znakomity kontekst do rozmowy o ludzkiej godności (np. w kontekście humanizmu, egzystencjalizmu czy personalizmu). Wybierając ten film, warto jednak wziąć pod uwagę pojawiające się w nim treści wrażliwe (szczególnie wątki dotyczące prób samobójczych i samookaleczeń), aby odpowiednio przygotować widzów do seansu.

„Prawdziwy ból” (2024)

Podróż do Polski jest dla dwóch kuzynów – amerykańskich Żydów – sposobem na przeżywanie żałoby po babci. To zresztą zmarła zostawiła im w spadku pieniądze z życzeniem, aby odwiedzili kraj, w którym spędziła młodość.

Na pierwszy rzut oka Davida i Benjiego różni wszystko. David zdaje się poukładany i odpowiedzialny. Ma tendencję do zamartwiania się i ukrywania swoich emocji. W relacjach z innymi (również z nowo poznanymi towarzyszami podróży) stara się zachować uprzejmy, chłodny dystans. Benji z kolei jest impulsywny i pozornie beztroski. Jego spontaniczne pomysły i reakcje z jednej strony budzą irytację, ale z drugiej – zjednują mu przyjaciół.

Obserwując kuzynów, widz uświadamia sobie, że kryzys psychiczny nie zawsze jest widoczny na pierwszy rzut oka. Często bywa skrywany pod maską żartu, ironii czy pozornego opanowania. Obaj bohaterowie mierzą się przecież z żałobą, a Benji także z depresją, która – jak dowodzi „Prawdziwy ból” – może ujawniać się na wiele sposobów, również jako emocjonalność i nadmierna wylewność.

Choć film podejmuje bardzo trudne tematy – zarówno związane z kondycją psychiczną bohaterów, jak i z bolesną historią polskich Żydów – nie jest przygnębiający. Twórcom udała się rzadka sztuka zachowania równowagi. To, co poważne, potraktowane jest z należnym szacunkiem, ale jednocześnie w „Prawdziwym bólu” nie brakuje humoru i ciepła. Dzięki temu opowieść pozostaje bliska codziennemu doświadczeniu. Bolesne, zabawne, poważne, pełne wzruszeń – takie właśnie jest życie, również życie z depresją.

Dla uczniów szkół średnich film będzie doskonałym wstępem do rozmowy o zdrowiu psychicznym, żałobie, historii i postpamięci. Nie zawiera wielu treści wrażliwych, jednak w dialogach powraca temat próby samobójczej jednego z bohaterów. Wątek ten – choć nie jest przedstawiony w sposób dosłowny – może być dla części widzów trudny i wymagać wcześniejszego omówienia.

„Nie martw się, nic mi nie jest” (2024)

Tytuł filmu brzmi jak uspokajające zdanie rzucone w pośpiechu przez nastolatka zaniepokojonym dorosłym – i trafnie oddaje sens tej opowieści. Uświadamia bowiem, jak często za podobnymi komunikatami kryją się emocje, których młodzi ludzie nie mają odwagi wypowiedzieć wprost.

Emma, wydawałoby się, pewna siebie i charyzmatyczna nastolatka, pewnego dnia budzi się jako duch, a jej ciało pozostaje w śpiączce. Niewidzialna dla innych, stopniowo odkrywa, co doprowadziło ją do tej sytuacji. Wraca pamięcią do ostatnich dni w szkole. Okazuje się, że na pozór błahe zdarzenia: złośliwe uwagi, drobne konflikty i gesty wykluczenia, zaczęły się nawarstwiać. To doprowadziło dziewczynę do ogromnego kryzysu, którego nikt w porę nie zauważył.

Film pokazuje, jak łatwo dorosłym przeoczyć sygnały wysyłane przez młodych ludzi. Uświadamia mechanizmy, które rządzą przemocą. Ukazuje, że przewlekłe konflikty – nawet te, które dotyczą błahostek – mogą stać się początkiem tragedii. Media społecznościowe bywają przy tym zapalnikiem niekontrolowanych reakcji i przestrzenią, w której agresja staje się szczególnie trudna do zatrzymania.

„Nie martw się, nic mi nie jest” to odważna, ale bardzo potrzebna filmowa propozycja dla uczniów szkół średnich. Obraz wymaga jednak dużej uważności nauczyciela. Pojawiają się w nim treści wrażliwe –doświadczenia przemocy rówieśniczej, długotrwałego wykluczenia, kryzysu psychicznego oraz wątki dotyczące autoagresji i myśli samobójczych. Przed seansem warto upewnić się, że klasa jest gotowa na trudny film i zadbać o wsparcie uczniów po projekcji.

Dobrym uzupełnieniem proponowanych tytułów mogą być także inne filmy podejmujące temat różnorodnych kryzysów psychicznych, polecane przez zespół Filmu w Szkole:

Innego końca nie będzie: https://filmwszkole.pl/innego-konca-nie-bedzie/

Utrata równowagi: https://filmwszkole.pl/utrata-rownowagi/

Lato, kiedy go zabrakło: https://filmwszkole.pl/lato-kiedy-go-zabraklo/

Blisko: https://filmwszkole.pl/dlaczego-warto-zobaczyc-blisko-z-klasa/

Proponowane filmy nie dają prostych odpowiedzi ani gotowych rozwiązań. Mogą jednak stać się punktem wyjścia do rozmowy i uważniejszego spojrzenia na drugiego człowieka. W kontekście Dnia Walki z Depresją przypominają, jak ważna jest umiejętność słuchania – szczególnie wtedy, gdy ktoś mówi: „nic mi nie jest”.

Agata Szulc-Woźniak